Bạn là cừu hay là chó chăn cừu? Phần II: 8 lý do bạn được lập trình sẵn để làm cừu

Bộ não bò sát của chúng ta không muốn chống lại bầy đàn và vì thế ta vô cùng sợ hãi việc mình tỏ ra ngu ngốc trước mặt người khác.


Bài trước Bạn Là Cừu Hay Là Chó Chăn Cừu? - Phần 1

Vào ngày 19/2/2012, một nhóm mười sáu vận động viên trượt tuyết và trượt tuyết ván hàng đầu nước Mỹ đã vượt cánh cổng của khu trượt tuyết Stevens Pass và tấm biển cảnh báođi tiếp sẽ gặp nguy hiểm.” Thuộc rặng núi Cascade ở Washington, điểm đầu cuối là vùng đất xa xôi hẻo lánhtên gọi Tunnel Creek, vốn nổi tiếng với không gian rộng mở, mặt tuyết trắng mịn, và mặt dốc đứng cao 3000 feet đầy ngoạn mục, nhưng nó cũng được biết đến với những trận lở tuyết thường xuyên xuất hiện. Điều kiện thời tiết của ngày hôm đó rất đáng quan ngại trên cả một vùng rộng lớn: dự báo thời tiết đánh giá nguy cơ lở tuyết ở mức “đáng kể tới cao” với “có thể lở tuyết do con người gây ra.” Nhưng một trận bão vừa đổ xuống hàng tấn tuyết mới và phủ dày khắp rặng núi, và các thành viên trong nhóm không muốn bỏ lỡ niềm phấn khởi khi vừa được trượt tuyết vừa được gặp gỡ nhiều vận động viên hàng đầu đến vậy.

Dù vậy, khi các vận động viên leo lên tới đỉnh của ngọn Tunnel Creek, rất nhiều người cảm thấy e sợ. Như là John Branch viết trong bài báo đặc biệt trên tờ New York Times:

“Nỗi lo lắng thầm lặng lan ra giữa những người không mấy quen thuộc với đường trượt xuống. Một số ít người trong nhóm thấy sợ hãi. Những con người này tham gia trải nghiệm ở mọi hình thức - trượt tuyết, trượt ván tuyết, lái xe chạy bằng máy trên tuyết và băng, và leo núi – lo lắng về việc con dốc có thể chịu được sức nặng bao nhiêu trước khi nó sụt xuống. Họ lo lắng về việc những người ở phía trên họ có thể gây ra lở tuyết. Khi mà đi đến những nơi xa xôi hẻo lánh như vậy, đông người thường không đồng nghĩa an toàn.”

Tuy vậy, không một ai lên tiếng về mối quan ngại của mình. “Nếu như tôi là người quyết định, tôi sẽ không bao giờ đi tới nơi hẻo lánh như thế để trượt tuyết với 12 người [một vài người trong nhóm đã tách ra],” Megan Michelson, phóng viên của kênh truyền hình ESPN và là một thành viên của nhóm Tunnel Creek nhớ lại. “Có nhiều người ở đó quá. Nhưng đó gần như là một loại động lực mang tính xã hội – nơi mà tôi không muốn là người duy nhất lên tiếng, bạn biết đấy, ‘Này, nhóm này đông quá và tôi không muốn làm thế này đâu.’ Tôi được một người khác mời đến, nên tôi không muốn lên tiếng và làm mọi chuyện rối tung hết.” Những thành viên khác của nhóm cũng thấy lo lắng, nhưng họ tự nhủ rằng những chuyên gia của nhóm (bao gồm cả giám đốc marketing của Stevens Pass) sẽ không làm thế nếu thiếu an toàn. Rất nhiều người trong nhóm đã tới đây để trượt tuyết nhiều lần, và những người mới nghĩ rằng họ chỉ cần đi theo người dẫn đầu là được. “Làm gì có chuyện cả một nhóm như thế này lại có thể đưa ra một quyết định kém thông minh được,” nhiếp ảnh gia chuyên chụp ảnh các vận động viên trượt tuyết Keith Carlsen tự nhủ. “Dĩ nhiênkhông sao cả nếu tất cả chúng ta cùng trượt xuống. Mọi chuyện buộc phải ổn thôi.”

Khi những vận động viên trượt tuyết và trượt tuyết ván bắt đầu trượt xuống, họ gây ra một trận lở tuyết lớn; 7000 mét khối và 5500 tấn tuyết bắt đầu đổ ập xuống sườn núi với tốc độ 70 dặm một giờ. Năm người trong nhóm bị thổi bay, ba trong số đó chịu nhiều thương tích nghiêm trọng dẫn tới tử vong.

Sau tấn thảm kịch, những người còn sống sót, Branch viết, đối diện với câu hỏi khó khăn:

“Họ tự hỏi rằng tại sao họ đã nhận thức tất cả những dấu hiệu nguy hiểm, bắt đầu từ dự báo có lở tuyết khi ngồi uống cà phê vào buổi sáng hôm đó, nhưng lại không hành động đủ để trì hoãn hoặc ngăn cản chuyến đi này… Họ tự hỏi tại sao nhiều người thông minh, giàu kinh nghiệm đến thế lại có thể đưa ra những quyết định như vậy và cuối cùng lại khiến những cuộc đời tốt đẹp, phong phú và đáng ganh tị bị chôn vùi dưới đống tuyết.”


Trong bài trước chúng ta đã thảo luận về hệ biến hóa được nhắc đến bởi vị trung tá quân đội Dave Grossman rằng loài người có thể được phân thành ba nhóm: cừu, chó chăn cừu, và sói. Sói là những kẻ xấu trong thế giới này, những kẻ tâm thần độc ác luôn tìm cách hãm hạilợi dụng người khác. Chó chăn cừu là những người canh gác và bảo vệ của xã hội, những người không sợ hãi khi phải đứng lên vì lẽ phải, ngay cả khi điều đó có nghĩa là họ sẽ phải chống lại đám đông, và đủ dũng cảm để đối mặt với hiểm nguy và cứu những người khác. Grossman cho rằng những người hoàn toàn là sói hoặc hoàn toàn là chó chăn cừu chỉ chiếm một phần nhỏ xíu trong toàn bộ dân số của chúng ta – khoảng 1% mỗi loại.

Phần còn lại nằm ở trong thể liên tục cừu-chó chăn cừu, với phần lớn dân số chắc chắn nằm về phía cừu. Gần như tất cả chúng ta đều là cừu, theo như lời của Grossman, cho dù ông hoàn toàn không có ý xúc phạm gì ở đây – ông chỉ muốn nói rằng hầu hết mọi người đều muốn hòa đồng với những người khác, nghiêng về việc tuân theo đám đông và không mong muốn gây nên sóng gió, và thường không hay đối mặt với nguy hiểm hay những tình huốngđạo đức thực thụ và do đó không biết phải xử lý như thế nào nếu rơi vào những hoàn cảnh như thế.

Dù vậy, hầu như mọi người đều cho rằng họ là chó chăn cừu, bằng chứng nằm ngay ở những lời bình luận dưới bài viết đầu tiên của loạt chủ đề này. Chỉ rất ít người mới có thể thừa nhận rằng họ là cừu. Nhưng điều đó chẳng có gì phải lấy làm xấu hổ. Tất cả chúng ta đều mang tính cừu cả về mặt sinh học, tâm thần và xã hội. Hôm nay chúng ta sẽ tìm hiểu về khuynh hướng tự nhiên, tính phổ biến rộng khắp, và những nguyên nhân dẫn đến “tính cừu” của con người, cho phép ta có thể tìm ra cách làm thế nào rèn luyện bản thân vượt qua khuynh hướng tự nhiên này. Dưới đây, bạn sẽ tìm thấy tám lý do, hay chính xác hơn, là những khái niệm về xã hội học và tâm lý học, khiến chúng ta tuân theo thay vì dẫn đầu.

1. Chúng Ta Bị Ảnh Hưởng Bởi Thiên Kiến Bình Thường

Khi những sự kiện nguy hiểm hay không được mong đợi xảy ra, bạn có thể cho rằng sự phản ứng tự nhiên của chúng ta sẽ là lao vào hành động và chống lại hoặc là chạy trốn. Nhưng không phải vậy. Thay vì thế, ta thường phản ứng trước một cơn khủng hoảng bằng cách không làm gì hết cả; chúng ta chỉ có ngồi đó và hành xử như thể mọi chuyện vẫn ổn – ngay cả khi có người sắp chết quanh ta. Nói tóm lại, khuynh hướng tự nhiên của ta là thể hiện như con cừu trước bi kịch.

Các chuyên gia của đội cứu hộ khẩn cấp gọi cái khuynh hướng hành xử như thể mọi việc vẫn ổn trước những cú sốc tinh thần này là “phủ nhận sự hoảng loạn.” Các nhà tâm lý học gọi đó là thiên kiến bình thường (normalcy bias) hay hội chứng não đóng băng. Bộ não của chúng ta được dẫn dắt theo cách khiến ta cho rằng sự việc vẫn luôn diễn ra như bình thường và có thể dự đoán trước ở mọi thời điểm. Khi sự việc không được như bình thường, bộ não của chúng ta phải mất rất nhiều thời gian để xử lý. Thay vì lao vào hành động khi có điều gì đó không như mong đợi diễn ra, tâm trí của ta gần như là giũ bỏ thực trạng này và suy luận rằng những gì đang diễn ra không đến nỗi tồi tệ đến thế, bởi vì những sự kiện thật sự tồi tệ thì quá đỗi xa vời so với bình thường. Nhiều người chứng kiến những sự kiện khủng khiếp đã nói rằng chúng có cảm giác không thật, như thể họ đang xem một bộ phim và nó không thực sự xảy ra.

Cựu lính cứu hỏa 33 tuổi Jack Rowley nhận thấy thiên kiến bình thường diễn ra ở một mức độ quá thường xuyên tại những quán bar ở Columbus, Ohio. Các trận cháy diễn ra thường xuyên một cách đáng ngạc nhiên ở các quán bar vào tối thứ Bảy và bất kỳ khi nào Rowley xuất hiện, anh đều thấy khói nhanh chóng bao trùm cơ sở kinh doanh. Nhưng thay vì tình trạng cực kỳ náo loạn, anh thấy mọi người chỉ ngồi bên quầy bar “mà nốc bia.” Khi anh yêu cầu họ sơ tán và các vị khách sẽ bảo với anh rằng, “Không, chúng tôi vẫn ổn.”

Các nhà nghiên cứu viết bài trong tạp chí chuyên đề Journal of Fire Protection Engineering khẳng định rằng những gì Jack Rowley chứng kiến ở những quán bar tại Columbus thường là cách mà mọi người phản ứng trước hỏa hoạn:

Hành vi thực tế của con người trong hỏa hoạn có đôi chút khác biệt với khung cảnh ‘hoảng loạn.’ Điều thường quan sát được là một sự phản ứng thờ ơ. Con người ta thường tỏ ra điềm tĩnh trong các trận cháy, phớt lờ hoặc trì hoãn phản ứng của mình.”

Thiên kiến bình thường cũng là thứ ngăn cản mọi người thực hiện những sự đề phòng thích hợp khi những cơn bão lớn như là bão nhiệt đới hay lốc xoáy ập đến. Họ nhìn và nghe thấy những cảnh báo về thảm kịch, nhưng không hành động bởi vì họ nghĩ rằng, “Ôi, mình đã thấy cảnh báo này trước đây và hồi ấy chẳng có gì xảy ra cả. Mọi thứ sẽ diễn ra như bình thường mà thôi.” Nhiều nạn nhân của cơn bão Katrina đã bị thiệt mạng bởi cái thiên kiến bình thường này. Chắc chắn, họ đã nghe thấy cảnh báo về thiên tai, nhưng họ lờ đi, nghĩ rằng mọi chuyện sẽ ổn cả - họ đã vượt qua mọi cơn bão trước đó đấy thôi.

Hiện tượng này cũng ngăn cản mọi người khỏi việc chuẩn bị cho bản thân trước những tình thế khẩn cấp khi họ nhìn thấy tai họa xảy ra ở những vùng miền khác của đất nước hay trên thế giới. “Khủng khiếp, khủng khiếp,” họ nói thế khi mặt trời tỏa nắng và chim hót líu lo bên ngoài khung cửa sổ nhà mình. “Nhưng nó sẽ không bao giờ xảy ra ở đây.”

Sự xuất hiện khó quên nhất của thiên kiến bình thường là trong cuộc va chạm máy bay vào năm 1977 làm chết 583 người. Hai chiếc máy bay 747 khổng lồ đâm vào nhau ngay phía trên đường băng của một hòn đảo nhỏ ở Tenerife. Sau cú va chạm, một chiếc máy bay lộn nhào xuống mặt đất và nổ tung, làm chết toàn bộ 248 hành khách và phi hành đoàn có mặt trên chuyến bay.

Chiếc máy bay còn lại rơi xuống mặt đất, nhưng không nổ. Cú va chạm làm đứt mất phần đầu máy bay và lửa bắt đầu bùng lên khắp thân máy bay. Các hành khách sống sót sau vụ va chạm có thể thoát khỏi máy bay mà không chịu thương tổn gì, nhưng họ cần phải hành động gấp. Paul Heck, một hành khách trên chiếc máy bay bốc cháy, lao vào hành động. Ông tháo dây an toàn, tóm lấy tay vợ mình, chạy trối chết về phía cửa ra gần nhất. Họ, cùng với 68 hành khách khác, đã thoát nạn, trong khi 328 người còn lại thiệt mạng.

Trong một cuộc phỏng vấn sau tai họa này, ông Heck nhấn mạnh việc hầu như mọi người chỉ ngồi yên trên ghế của mình và hành xử như thể mọi thứ vẫn ổn sau cú va chạm với một chiếc máy bay khác và nhìn cả khoang máy bay phủ đầy khói. Các chuyên gia điều tra tin rằng các hành khách chỉ có khoảng một phút để thoát ra khỏi máy bay trước khi bị ngọn lủa thiêu rụi, và tin rằng nếu có nhiều người hành động ngay lập tức thay vì chỉ ngồi yên trên ghế giả vờ rằng mọi chuyện vẫn ổn, thì tỷ lệ sống sót sẽ cao hơn rất, rất nhiều.

2. Chúng Ta Bị Tác Động Bởi Hiệu Ứng Bàng Quan

Vào tháng 2 năm 2010, Valentino Verner bị bắn nhiều phát tại một cửa hàng gà rán ở Tulsa, Oklahoma. Verner vẫn sống sót sau vụ nã súng, nhưng cần được cấp cứu kịp thời mới mong giữ được mạng sống. Bạn có thể cho rằng các vị khách và nhân viên nhà hàng sẽ nhanh chóng đưa người đàn ông vừa bị bắn nhiều phát đạn đi cấp cứu, nhưng đấy không phải là điều đã diễn ra.

Thay vì vậy, nhân viên nhà hàng vẫn tiếp tục ghi món và các vị khách thì bước qua người đàn ông đang hấp hối để lấy suất gà và khoai tây rán của mình. Khi nhân viên cấp cứu có mặt, họ phải vượt qua đám đông những người đang chờ thức ăn. Không một ai giúp đỡ Verner, người sau này đã chết trong bệnh viện vì mất máu quá nhiều.

Vào tháng 4 năm 2010, Hugo Alfredo Tale-Yax bị đâm đến chết ở thành phố New York sau khi cứu một người phụ nữ khỏi bị kẻ cướp tấn công. Yax nằm bên vỉa hè hơn một giờ đồng hồ trước khi đội cứu hỏa có mặt. Gần như hai mươi nhăm người đi ngang qua mà không hề dừng lại giúp đỡ. Một số người còn nhìn vào cơ thể chảy máu của Yax khi họ đi qua đó, và một người bàng quan còn nhẫn tâm chụp ảnh Yax trước khi rời đi.

Điều gì lại khiến cho con người ta bộc lộ một sự thờ ơ nhường ấy trước sự đau đớn của nhân loại? Một phần là bởi thiên kiến bình thường, nhưng phần khác thì là bởi hiệu ứng bàng quan.

Chúng ta hoặc là có khuynh hướng tương trợ hay hành động khi ta nhìn thấy mối đe dọa hoặc là có nhu cầu thu mình lại bất cứ khi nào chúng ta là một phần của một nhóm. Bạn nghĩ rằng có ai đó khác trong nhóm sẽ làm điều gì đó, vì thế mà bạn do dự. Vấn đề nằm ở chỗ, đó chính là điều mà mọi người khác trong nhóm đều nghĩ tới. Với việc tất cả mọi người đều chờ đợi một ai đó khác làm một điều gì đó, thì không một ai làm gì hết cả.

Các nhà xã hội học đã có thể mô phỏng hiệu ứng bàng quan trong phạm vi phòng thí nghiệm. Trong một nghiên cứu, các nhà nghiên cứu yêu cầu những người tham gia điền vào bảng câu hỏi. Những người này được chia ra làm ba nhóm và được xắp xếp vào các điều kiện khác nhau. Nhóm đầu tiên trả lời câu hỏi một mình trong một căn phòng, nhóm thứ hai trả lời câu hỏi trong một căn phòng cùng với hai tình nguyện viên khác, và nhóm thứ ba trả lời câu hỏi trong một căn phòng với hai người của phòng thí nghiệm – mà giả vờ là những người tham gia thí nghiệm bình thường.

Khi những người tham gia trả lời câu hỏi, khói bắt đầu tràn vào căn phòng. Khi những tình nguyện viên chỉ có một mình, 75% số người này báo về việc xuất hiện khói cho nhân viên phòng thí nghiệm. Ngược lại, chỉ có 38% người tham gia ở trong căn phòng cùng với hai người khác thông báo rằng có khói. Còn trong nhóm cuối cùng, hai người giả mạo trong thí nghiệm lên tiếng về việc xuất hiện khói rồi lờ đi, và dẫn tới kết quả rằng chỉ có 10% số người tham gia báo lại điều này với các nhà nghiên cứu.

Bất cứ khi nào ta đọc hay xem các câu chuyện về việc có người không hành động khi chứng kiến người khác chịu đựng đau đớn, phản ứng thông thường của chúng ta là tức giận. Nhưng thật dễ để phán xét việc người khác đầu hàng trước hiệu ứng bàng quan khi mà bạn đang ngồi thoải mái một mình ở nhà.

Trước khi bạn chỉ trích những người này, bạn cần hiểu rằng họ chỉ đơn giản là tuân theo cái đặc tính đã ăn sâu về mặt tâm thần học và xã hội học mà tất cả loài người đều sở hữu. Có thể là bạn cũng sẽ hành xử đúng y như vậy nếu bạn lâm vào hoàn cảnh của họ. Và nếu như bạn tin rằng mình sẽ không như vậy, thì bạn chỉ đang lừa dối mình bởi vì

3. Chúng Ta Đánh Giá Quá Cao Khả Năng Của Bản Thân Trong Việc Đối Mặt Với Những Tình Thế Hiểm Nghèo

Theo như hiệu ứng Dunning-Kruger, chúng ta thường đánh giá quá cao năng lực của mình trước những nhiệm vụ mà chúng ta có quá ít kinh nghiệm. Hiệu ứng Dunning-Kruger giải thích vì sao cái phiên bản mũm mĩm 12 tuổi của tôi lại thích cười nhạo những kẻ quê mùa thô kệch trong trò chơi truyền hình Guts! của kênh Nickelodeon khi họ không thể hoàn thành các nhiệm vụ trong trò chơi một cách chính xác. (“Đấy không phải là cách làm chiếc Tàu Tàng hình đồ ngốc!”) Tôi cũng từng nghĩ rằng tôi sẽ tỏa sáng trong trò Aggro Crag. Nhưng tôi không hề có một chút manh mối nào về việc tôi sẽ thực sự hành động ra sao nếu ở vào vị trí của họ bởi vì tôi nào có kinh nghiệm gì về việc di chuyển trên Đấu trường cảm giác mạnh khi bị buộc dây thun vào người đâu.

Tôi cũng luôn thấy những người trưởng thành làm cái điều mà tôi từng làm hồi còn nhỏ. Thay vì suy nghĩ về việc họ cần làm gì để mang tiền về nhà cho vợ con, thì họ lại ưỡn ngực lên và ba hoa về việc họ thiện chiến ra sao trong một cuộc ẩu đả nơi quán rượu hay sẽ sống sót qua tận thế như thế nào hay chắc chắn là sẽ làm điều đúng đắn trong những hoàn cảnh có liên hệ sâu sắc tới yếu tố đạo đức.

Nhưng đấy chỉ là lời nói suông mà thôi.

Những anh chàng này hầu như chưa bao giờ đối mặt với những tình huống hiểm nghèo hay hoàn cảnh khắc nghiệt hết cả, cho nên là họ đang đánh giá quá cao khả năng biểu hiện xuất sắc của mình.

Theo kinh nghiệm cá nhân, tôi thấy những người đã dành cuộc đời mình để chuẩn bị cho những tình thế hiểm nghèo hoặc đã thực sự đối mặt với nguy hiểm thì khiêm tốn hơn nhiều và cũng nhìn nhận thực tế hơn về năng lực của bản thân. Dù cho họ lặng lẽ tin rằng họ có thể vượt qua thử thách, thì sự tự tin của họ không hề dẫn tới thái độ ngông cuồng. Họ nhìn ra được sự thiếu sót của bản thân và hiểu rằng trong những hoàn cảnh hiểm nghèo luôn tồn tại những yếu tố nằm ngoài tầm kiểm soát của họ.

Điều quan trọng nhất là: Nếu như bạn chưa từng đối mặt với một tình huống nguy hiểm hay bấp bênh về mặt đạo đức, nhưng lại nghĩ rằng chắc chắn bạn sẽ vượt qua được một tình huống như vậy, thì bộ não cừu của bạn đang kêu “b-b-eeeeee” đấy.

4. Chúng Ta Có Khuynh Hướng Tuân Theo

Chúng ta là những động vật xã hội. Nhu cầu được thuộc về và là một phần của một nhóm nào đó là bản tính tự nhiên của chúng ta. Việc được lập trình để duy trì tư cách thành viên của chúng ta trong một nhóm là thiết yếu đối với sự sinh tồn của tổ tiên chúng ta. Họ sẽ an toàn hơn nếu sinh sống theo lối quần cư. Và cũng sẽ dễ dàng và an toàn hơn hẳn khi cùng tìm đường xuyên thảo nguyên và tiêu diệt một con voi ma mút trong cuộc săn thay vì chỉ có một mình. Hơn thế nữa, trở thành một phần trong nhóm cũng sẽ cho phép bạn tiếp cận với thông tin và nguồn lực mà bạn không có được nếu chỉ có một mình.

Một trong số những cơ chế đã được tiến hóa của chúng ta nhằm đảm bảo rằng ta có thể gắn kết với một nhóm và sẽ không bị khai trừ chính là sự tuân theo. Là những người phương Tây, chúng ta thích nghĩ rằng ta là những cá thể đặc biệt mà có thể vượt qua được sức ép nhóm (và rằng sức ép nhóm hay áp lực của bạn bè chỉ tồn tại trong những chương trình giáo dục chống lạm dụng chất kích thích mà thôi), nhưng chúng ta không phải vậy. Sự bắt chước là “trạng thái mặc định của chúng ta,” như là chuyên gia tâm lý học Noam Shpancer đã chỉ ra. Chúng ta chú ý tới các tín hiệu xã hội và ngôn ngữ cơ thể của những người khác một cách bản năngđiều chỉnh hành vi của chúng ta để phản chiếu theo hành vi của họ nhằm mục đích được chấp nhận.

Trong thực nghiệm phù hợp được thực hiện bởi nhà tâm lý học xã hội Solomon Asch, nghiệm thể được đưa vào trong một căn phòng cùng với sáu “kẻ giả mạo” của phòng thí nghiệm và tất cả bọn họ sẽ đều trả lời một câu hỏi không chính xác, để cho nghiệm thể tự quyết định về việc đưa ra câu trả lời mà người đó cho là đúng, hay là tuân theo sự nhất trí của cả nhóm.

Trong thực nghiệm phù hợp Asch nổi tiếng, bẩy nam sinh viên đại học được đưa vào một căn phòng và được đưa cho một tờ giấy trên đó có một đường thẳng đen với độ dài nhất định và được yêu cầu so sánh đường thẳng này với ba đường thẳng vẽ trên tờ giấy khác. Chỉ có một người trong số bảy người này là “nghiệm thể thật sự,” trong khi sáu người còn lại là người “đồng mưu” với nhà thực nghiệm. Nghiệm thể được bố trí cho ngồi ở cuối bàn nên anh ta sẽ là người cuối cùng trả lời câu hỏi sau khi tất cả những người giả mạo kia đã trả lời. Trong một số thử thách, những người giả mạo đều đưa ra câu trả lời chính xác và rõ ràng, trong khi ở những lần khác, họ sẽ trả lời sai, và đẩy nghiệm thể vào một tình thế căng thẳng: liệu anh ta có nên giữ vững lập trường của mình và đưa ra câu trả lời mà anh ta biết là chính xác hay nên cúi đầu trước sức ép nhóm và đưa ra câu trả lời sai giống như những người khác trong phòng? Kết quả thu được rất đáng chú ý. Trong những thử nghiệm mà những người giả mạo đưa ra câu trả lời đúng, thì tỉ lệ trả lời sai của nghiệm thể là dưới 1%, nhưng trong những thử thách mà những người giả mạo đưa ra câu trả lời sai, thì nghiệm thể đã nghe theo họ tới 1/3 số lần, và có tới 75% nghiệm thể trả lời sai ít nhất một câu hỏi.

Khi mà những nghiệm thể được thông báo về mục đích của thí nghiệm này sau đó và được hỏi về cảm nhận của họ, thì lý do phổ biến nhất cho việc họ đưa ra câu trả lời sai là vì họ đã trải qua “sự bóp méo trong phán đoán,” do đó họ thực sự bắt đầu tin rằng họ sai thật và những người còn lại mới đúng. Những người khác thì nói rằng họ biết câu trả lời đúng là gì, nhưng không muốn những người còn lại trong nhóm khinh thường họ vì có câu trả lời khác biệt.

Khuynh hướng sâu xa của chúng ta trong việc ghét phải chịu đựng và đi ngược lại bản chất không nên bị xem nhẹ. Bộ não bò sát của chúng ta không muốn chống lại bầy đàn và vì thế ta vô cùng sợ hãi việc mình tỏ ra ngu ngốc trước mặt người khác. Cùng với hiệu ứng bàng quan, tôi có thể dễ dàng hình dung được trong ví dụ về vụ rơi máy bay ở trên vì sao mà rất nhiều người không muốn là kẻ đứng lên và chạy khỏi chiếc máy bay, trong khi những người khác đều có vẻ vô cùng bình tĩnh.

5. Chúng Ta Hành Động Theo Hiệu Ứng Bầy Đàn

Các nhà sinh học trước đây thường thắc mắc về việc làm thế nào mà loài chim có thể cùng lúc bay lên trời hay những con ong sẽ quyết định di chuyển tổ ong tới một địa điểm mới mà không hề có lấy một hệ thống kiểm soát và/hoặc tín hiệu rõ ràng. Điều họ nhận thấy là một số loài thú và côn trùng sở hữu một kiểu ý thức tập thể hay ý thức, do đó chúng quan sát và bắt chước hành vi của những con khác là điều mà nhà sinh vật Pierre-Paul Grasse gọi làhợp tác mà không giao tiếp”.

Các nghiên cứu được tiến hành gần đây của các nhà sinh học đã phát hiện ra rằng con người cũng hành động theo kiểu hiệu ứng bầy đàn (herd mentality). Ví dụ như, các nhà nghiên cứu thuộc Đại học Leeds lúc ban đầuhứng thú với sự đồng lòng ra quyết định liên quan tới sự di trú của loài chim, nhận thấy “sự tương đồng mạnh mẽ giữa hành vi bầy đàn của động vật và đám đông loài người.” Trong một thực nghiệm, các nhà nghiên cứu yêu cầu một nhóm người đi bộ quanh một tòa nhà. Hầu hết mọi người trong số đó không nhận được thông báo về việc họ cần di chuyển theo hướng nào, và chỉ được yêu cầu đơn giản rằng hãy theo sát nhóm. Một số ít người tham gia thực nghiệm – “những cá nhân được thông tin” - được báo rằng họ cần tới một địa điểm mục tiêu cụ thể, nhưng cũng như những người khác, họ không được phép giao tiếp hay ra tín hiệu với những người còn lại dưới bất kỳ hình thức nào. Dù không hề biết rằng mình đang bị dẫn dắt bởi những người khác, những thành viên không được thông tin của nhóm cuối cùng lại đi theo những cá nhân được thông tin tới vị trí mục tiêu mà họ được giao - tạo thành một dòng rồng rắn lên mây ngay sau lưng họ. Các nhà nghiên cứu đã đi đến kết luận rằng “con người cũng có tính bầy đàn y hệt loài cừu và loài chim, từ trong tiềm thức họ quyết định sẽ đi theo một số ít cá nhân nào đó.”

Trong một nhóm lớn với trên 200 người, chỉ cần tỷ lệ 5% cá nhân được thông tin cũng có thể dẫn dắt những người khác tới một điểm đến cụ thể mà không cần thông báo cho họ. Ngay cả khi sự mâu thuẫn về việc ra quyết định xuất hiện – ba trong số những người được thông tin được yêu cầu đi tới một địa điểm này trong khi bốn người khác được yêu cầu tới một nơi khác – thì cả nhóm người cũng không mất nhiều thời gian hơn so với khi tất cả những người được thông tin được yêu cầu đi tới cùng một điểm đích; mọi người chỉ đơn giản là thực hiện một quyết định chóng vánh, vô thức, và có tính ý thức tập thể mà đi theo những người được thông tin tới bất cứ đâu.

Kết quả của nghiên cứu này có tính tích cực ở một điểm – không cần nhiều hơn một chó chăn cừu cũng có thể dễ dàng dẫn dắt mọi người theo hướng đi đúng và thoát ra khỏi sự nguy hiểm. Dĩ nhiên là vấn đề cũng nẩy sinh khi mà những người đó hành động như thể họ biết mình đang đi về đâu hay đang làm gì, mà thực ra thì không phải vậy, trong khi ấy những người khác lại hăm hở dõi theo và bắt chước hành vi của họ - theo chân họ đi tới bờ vực.

6. Chúng Ta Dựa Dẫm Vào Nhà Cầm Quyền Để Ra Quyết Định

Một thiên hướng khác của con người có liên quan tới xu hướng của chúng ta trong việc tuân theo là chúng ta rất dễ dàng phục tùng uy quyền, ngay cả khi điều đó đi ngược lại nhận định của chúng ta. Một số nhà tâm lý học phát hiện ra rằng thiên hướng của chúng ta trong việc tuân theo uy quyền là một đặc điểm tiến hóa nhằm đảm bảo cho việc sinh tồn và thành công trong xã hội nguyên thủy. Khi mà nền văn minh loài người ngày càng trở nên phức tạp hơn, con người ta ngày càng từ bỏ sự tự do cá nhân nhằm đổi lấy một xã hội ổn định, hiệu quả, và thịnh vượng hơn. Vì vậy, các thể chế - dù là chính phủ hay tôn giáo – luôn đầu tư rất nhiều cho việc điều kiện hóa xã hội (social conditioning) những người trẻ tuổi để họ biết tuân thủ các chính thể này.

Một trong những thí nghiệm nổi tiếng nhất trong ngành tâm lý học đã chứng minh rằng sự tuân theo chính quyền của chúng ta đã ăn sâu nhường nào. Vào năm 1963, Stanley Milgram muốn tìm câu trả lời cho câu hỏi về việc điều gì đã khiến Đảng Quốc xã của Adolf Hitler nhẫn tâm gây ra sự đau đớn và cái chết cho hàng nghìn người Do Thái trong thảm sát Holocaust. Liệu có phải tất cả bọn họ đều là kẻ độc ác hay là họ chỉ đơn giản tuân theo mệnh lệnh?

Milgram yêu cầu những người tham gia thí nghiệm của ông đóng vai “giáo viên,” và gây điện giật cho “học sinh” đang ở trong một căn phòng khác, bất kỳ khi nào mà học sinh trả lời sai một câu hỏi. Học sinh càng trả lời sai nhiều câu hỏi, thì cường độ dòng điện càng lớn. Giáo viên có thể nghe thấy tiếng la hét đầy đau đớn của học sinh, cầu xin lòng khoan dung, và xin được thả ra. Điều mà giáo viên không biết chính là học sinh là người trong nhóm của Milgram, và không hề bị điện giật một chút nào cả. Thứ mà giáo viên nghe được chỉ là tiếng la hét đã được thu âm từ trước.

Nếu như giáo viên lưỡng lự hay từ chối việc nhấn nút gây giật điện, người giám sát thí nghiệm trong chiếc áo choàng trắng sẽ thúc giục họ tiếp tục. Nếu như nghiệm thể vẫn muốn dừng lại sau bốn lần động viên liên tục, thì thí nghiệm sẽ dừng lại. Hoặc là, thí nghiệm sẽ ngừng sau khi nghiệm thể ấn nút gây giật điện ba lần ở mức tối đa 450 volt.

Trong khi những nghiệm thể thể hiện một mức đáng kể sự căng thẳng và lo lắng về việc có thể gây ra sự nguy hiểm tính mạng khi gây giật điện, 65% số người tham gia đã đi đến tận cùng thí nghiệm.

Giáo sư Milgram giải thích về kết quả của thí nghiệm của mình rằng những người ở trong những tình huống căng thẳng mà không cảm thấy rằng họ có khả năng hoặc đưa ra được ý kiến về việc ra quyết định thì sẽ nhường lại việc ra quyết định cho cả nhóm và người có khả năng quyết định trong nhóm, và khi mà họ tuân theo lệnh của người khác – ngay cả khi điều này trái với lương tâm của bản thân họ - thì họ không còn cảm thấy rằng họ phải có trách nhiệm đối với hành động của mình nữa, họ tin rằng mình chỉ là một thứ công cụ vô tội của nhà cầm quyền.

7. Chúng Ta Không Biết Cách Giải Tỏa Căng Thẳng

Khi ta đứng trước những người khác hay đối mặt với nguy hiểm về mặt thể chất, cơ thể ta bơm chất adrenaline vào hệ thống thần kinh để ta ở trong tư thế chuẩn bị sẵn sàng. Trong khi chất adrenaline này đổ vào cơ thể ta và khiến ta hoặc là chiến đấu hoặc bỏ chạy đi chăng nữa, thì nó cũng khiến ta tạm thời mụ đi. Các nghiên cứu được thực hiện trong quân đội đã cho thấy mức độ căng thẳng tăng cao có thể dẫn tới việc giảm sút đáng kể trong khả năng nhận thức. Độ trễ của phản ứng sẽ tăng lên và khả năng của bạn trong việc kiểm soát các vấn đề phức tạp phức tạp sẽ giảm xuống. Rất nhiều lính Mỹ tham gia vào chiến dịch Normandy trong Thế chiến II bị đánh giá là “trì độn” bởi vì họ gặp khó khăn trong việc hiểu các mệnh lệnh. Giờ thì ta biết được rằng họ chỉ đơn giản phản ứng tự nhiên trước sự hỗn loạn bao quanh họ.

Nhờ vào khoa học hiện đại, ta mới có được sự hiểu biết rõ hơn về việc sự căng thẳng gây ra tác động như thế nào đối với tâm trí và cơ thể. Ta còn biết được rằng ta có thể kiểm soát được điều này để giảm thiểu những tác động tai hại của nó. Tuy nhiên, bạn không được sinh ra với cái năng lực ấy. Bạn cần phải rèn luyện mới có thể đạt tới trạng thái như vậy.

8. Cơ Thể Chúng Ta Thiếu Cân Đối

Nếu bạn cũng giống như phần lớn những người Mỹ khác, có lẽ bạn đang bị thừa cân và béo phì. Dĩ nhiên là một vài hậu quả về mặt sức khỏe có thể khiến cho cuộc sống trở nên phức tạp và đắt đỏ, nhưng nhìn chung, việc thừa cân và béo phì không phải là vấn đề to tát gì cho lắm trong thế giới an nhàn của chúng ta.

Nhưng khi mà tình hình trở nên tồi tệ, thì cái ngấn mỡ quanh bụng bạn sẽ cản trở bạn trong việc tự cứu lấy mình hay cứu những người xung quanh. Khuynh hướng mà việc thừa cân gây ra cho cơ thể bạn có thể nhanh chóng đẩy bạn ra khỏi sứ mệnh giải cứu này hoặc khiến bạn hoàn toàn vô dụng ngay từ lúc ban đầu.

Trong lớp học bắn súng mà tôi tham gia tại Học viện Bắn súng Hoa Kỳ, khoảng 70% số học viên là người mập. Ở đó tôi từng nói chuyện với một người béo phì đang chuẩn bị làm phẫu thuật bóc mỡ bụng. Khi mà chúng tôi tập bắn sau vật chắn, huấn luyện viên yêu cầu chúng tôi đứng lên từ tư thế quỳ gối. Hai người trong lớp học không thể thực hiện được thao tác này và nhiều người khác thì thở hổn hển trong một bài tập đơn giản nhường ấy.

Còn trong một lớp học nhỏ hơn với hầu hết học viên đều là người có thân hình chuẩn, vị huấn luyện viên đã chia sẻ với chúng tôi rằng rất nhiều người đăng ký học tại học viện đều bị thừa cân. “Họ nghĩ rằng bởi vì họ có súng trong tay, thì họ không cần phải chạy hay quỳ gối hay trườn bò gì cả,” ông nói. “Nhưng điều mà họ không nhận ra là không phải cuộc đối đầu nào cũng là một trận đấu súng và nếu như bạn muốn thành thục như một xạ thủ thật sự, thì bạn phải có một cơ thể vừa vặn, dù chỉ vì việc thoát khỏi những căng thẳng mà một cơ thể béo phì gây ra cho bạn.”

Mang bên mình một thứ vũ khí, dù cho bạn có thuần thục sử dụng nó đi chăng nữa, thì cũng không tự nhiên biến bạn thành chó chăn cừu được. Nếu như bạn không có một thể trạng và nền tảng tinh thần phù hợp để đối mặt với những tình huống đa dạng, thì bạn chỉ là một con cừu được trang bị vũ khí mà thôi.

Kết Luận

Nếu như bạn đã đọc đến tận đây, có một số điểm thật sự quan trọng cần phải làm rõ.

Đầu tiên, hành vi “cừu”, tôi xin nhắc lại một lần nữa, không nhất thiết là điều xấu. Một vài sự hợp tác, tuân theo, và phục tùng nhà cầm quyền là cần thiết cho việc duy trì một xã hội lành mạnh. Bạn không tin tôi ư? Tại sao lần tới bạn không thử vượt đèn đỏ xem sao nhỉ?

Hai là, tới đây tôi cá là rất nhiều người trong số các bạn sẽ phản ứng kiểu như, “Tất cả những điều này chỉ thêm củng cố cho việc tôi đã sẵn là chó chăn cừu! Tôi sẽ không bao giờ làm cừu như trong những câu chuyện và thí nghiệm này!” Vì lẽ đó mà tôi sẽ nói với bạn rằng - thật nhảm nhí. Mọi người đều cho rằng nhìn chung họ tốt đẹp hơn số đông trong rất nhiều lĩnh vực, ngay cả khi đây là một điều không tưởng. Rất dễ khi tin rằng ta sẽ lên tiếng và làm điều gì đó đúng đắn và cứu giúp những cuộc đời khác khi mà ta nhìn vào những câu chuyện được đăng tải trên báo chí, và toàn thể những vấn đề khác nổi lên gây xôn xao dư luận trong thời điểm đó. Nhưng thực ra, không một ai biết được chính xác về việc mình sẽ phản ứng ra sao trong những tình huống khủng hoảng, và hầu hết chúng ta đều nằm ở vị trí nào đó trên cái quang phổ cừu-chó chăn cừu thay vì hoàn toàn là con này hoặc con kia. Và không một ai có thể phản ứng hoàn hảo trong mọi loại tình huống cả, và một chó chăn cừu thực thụ cần phải có đủ khiêm tốn để hiểu rõ điều này. Điều tốt nhất mà bạn có thể thực hiện là cam kết sẽ tự rèn luyện và tự chuẩn bị về mặt thể chất, lương tritrí tuệ ở mức độ cao nhất, để khi mà bạn đối diện với khủng hoảng, bạn dành cho chính mình cơ hội tốt nhất có thể để làm chó chăn cừu thay vì cừu, để có thể dẫn dắt với các kỹ năng, sự thông tháidanh dự thay vì cứ theo sau một cách mù quáng.

Và việc bạn làm thế nào để rèn luyện sẽ được đề cập đến trong bài viết tiếp theo.
______________________
Sources:
On Killing by Lt. Col. Dave Grossman
The Unthinkable: Who Survives When Disaster Strikes – And Why by Amanda Ripley
You Are Not So Smart by David McRaney
Warrior Mindset by Dr. Michael Asken, Loren W. Christensen, Dave Grossman and Human Factor Research

 

Dịch: December Child

Nguồn: Artofmanliness


Bài tiếp 5 lớp học hàng đầu mà chúng ta nên dạy ở trường