Bạn là cừu hay là chó chăn cừu? Phần III: lộ trình để trở thành chó chăn cừu (1)

Áp Dụng Câu “Nếu Không Phải Tôi, Thì Là Ai?” Như Là Lời Thần Chú Của Bạn


Bài trước 10 cách để trao đi những lời khen xứng đáng, giá trị

Trong hai bài trước, chúng ta đã xem xét về mô hình cừu/chó chăn cừu/sói được đưa ra bởi viên trung tá quân đội Dave Grossman. Trong bài viết đầu, chúng ta được biết tới phép loại suy và ba vai trò khác biệt này: Sói là những kẻ xấu trên thế giới này, những kẻ thần kinh độc ác luôn tìm cách hãm hạilợi dụng người khác. Chó chăn cừu là những người canh gác và bảo vệ xã hội - những người không sợ hãi trước việc đứng lên vì lẽ phải, ngay cả khi điều đó có nghĩachống lại đám đông, và có đủ dũng cảm để đối mặt với hiểm nguy và cứu giúp những người khác. Phần còn lại trong chúng ta nằm đâu đó giữa thể liên tục cừu-chó chăn cừu, với phần lớn dân số chắc chắn nằm về phía cừu. Trong bài viết tiếp theo chúng ta đã tìm hiểu các nguyên nhân về mặt xã hội học và tâm lý học dẫn tới điều này.

Còn trong bài viết ngày hôm nay, tôi dự tính sẽ trình bày chi tiết về việc rèn luyện thể lực và trí lực mà một người sẽ cần tới nếu muốn thay đổi từ một chú cừu thành chó chăn cừu. Nhưng như những gì mà tôi vẫn thường làm đối với một loạt bài viết (còn nhớ hồi tôi nghĩ rằng loạt bài về chủ đề danh dự sẽ có 3 phần nhưng thực ra lại kéo dài tới 7 phần?! Haha), một khi tôi bắt đầu tiến hành nghiên cứu và tìm hiểu, tôi nhận thấy có nhiều thứ cần bàn đến hơn so với dự định ban đầu của tôi. Nên thay vì đào sâu vào những chi tiết căn bản và cốt lõi của chủ đề, mục đích của bài viết này là trình bày một số nguyên tắc phổ quát về việc một người cần làm những gì nếu như anh ta muốn trở thành chó chăn cừu. Trọng điểm ở đây là thứ mà Grossman gọi làphần mềm” hay nếp suy nghĩ trong việc rèn luyện thành chó chăn cừu. Nhiều điểm được đề cập dưới đây có thể phát triển thành một bài viết riêng biệt, và đó chính là kế hoạch của tôi trong năm tới. Hi vọng rằng, những gì bài viết này cung cấp sẽ hình thành một khung sườn cho những bài viết tiếp theo trong tương lai và sẽ mang đến cho bạn một lộ trình trong cuộc hành trình của bạn để trở thành chó chăn cừu. Bạn cũng có thể sử dụng bài viết này như một nguồn dữ liệu và lược qua các điểm khi thực hiện nghiên cứu của riêng bạn; chúng tôi liên kết đường dẫn của một số bài viết liên quan tới chủ để này mà bản thân chúng tôi và cả người khác đã thực hiện trong những năm qua.

Quyết Định Trở Thành Chó Chăn Cừu


Không giống như cừu hay chó chăn cừu thực thụ được sinh ra với vai trò thú vật của chúng, con người được mặc định ở trong trạng thái bị động trừ khi họ thực hiện quyết định trở thành người bảo vệ chủ động. Grossman nhấn mạnh trọng lượng của cái quyết định này trong cuốn sách của ông, On Killing (tạm dịch: Trong sứ mệnh giết chóc):

“Trong tự nhiên loài cừu, những con cừu thực thụ, sinh ra đã là cừu. Chó chăn cừu cũng vậy, và loài sói cũng thế. Chúng không có lựa chọn nào khác. Nhưng bạn không phải là loài thú. Là con người, bạn có thể là bất kỳ thứ gì mà bạn muốn. Đó là một quyết định mang tính ý thức, theo lương tâm.”

Nếu bạn muốn là một con cừu, thì bạn có thể là cừu và như thế cũng không sao cả, nhưng bạn cần hiểu rõ cái giá mà bạn phải trả ở đây là gì. Khi mà con sói đến, bạn và những người thân yêu sẽ sớm bỏ mạng nếu không có con chó chăn cừu nào ở gần đó để bảo vệ bạn. Nếu như mà bạn muốn làm sói, thì bạn cũng có thể trở thành như vậy, nhưng lũ chó chăn cừu sẽ săn lùng bạn và bạn sẽ chẳng khi nào được yên thân, được an toàn, được tin tưởngyêu thương hết cả. Nhưng nếu như bạn muốn làm chó chăn cừu và đi trên còn đường của chiến binh, thì bạn phải thực hiện một quyết định mang tính ý thức và đạo đức mỗi ngày để dốc sức, trang bịchuẩn bị bản thân mình cho những thời điểm nguy hiểm đến ná thở khi lũ sói tới gõ cửa nhà bạn.”

Vậy thì bước đầu tiên để trở thành chó chăn cừu là đơn giản quyết định trở thành một trong số đó. Bạn đừng đưa ra quyết định này quá đỗi nhẹ nhàng. Sẽ luôn có những cái giá nặng nề phải trả về mặt đạo đức, thể chất, tinh thần, và cảm xúc đi kèm với nó. Khi mà bạn quyết định trở thành chó chăn cừu, bạn cũng đang quyết định rằng sẽ sống một cuộc đời phục vụ những đồng bào của mình, rằng bạn sẽ lao vào nguy hiểm khi những người khác tháo chạy, và rằng bạn sẽ đứng lên vì chính nghĩa dù cái giá phải trả có là gì đi nữa. Bạn đã sẵn sàng để chấp nhận những trách nhiệmrủi ro này, và cả những hệ quả đi kèm với nó hay chưa?

Áp Dụng Câu “Nếu Không Phải Tôi, Thì Là Ai?” Như Là Lời Thần Chú Của Bạn

Như chúng ta đã nhắc đến trong bài viết trước về cái tính cừu tự nhiên của chúng ta, tất cả chúng ta đều chịu ảnh hưởng của Hiệu ứng bàng quan. Bất cứ khi nào chúng ta thuộc về một nhóm người, chúng ta hoặc làkhuynh hướng tương trợ hay hành động khi ta nhìn thấy mối đe dọa hoặc là có nhu cầu thu mình lại. Bạn cho rằng một ai đó trong nhóm sẽ làm một điều gì đó, vì thế mà bạn do dự. Vấn đề nằm ở chỗ, đó chính là điều mà mọi người khác trong nhóm đều nghĩ tới. Với việc tất cả mọi người đều chờ đợi một ai đó khác làm một điều gì đó, thì không một ai làm gì hết cả.

Để vượt qua được Hiệu ứng bàng quan, hãy áp dụng câu “Nếu không phải tôi, thì là ai?” như là câu thần chú dành cho bạn. Ngay ngày hôm nay bạn hãy quyết định rằng mình sẽ hành động bất cứ khi nào bạn thấy có điều gì đó không đúng. Hãy dừng ngay cái suy nghĩ rằng một ai khác sẽ bước tới và làm điều gì đó. Rất có thể là họ sẽ không làm vậy. Nếu như bạn không làm gì cả, thì sẽ chẳng có ai khác làm đâu.

Một ví dụ về một người đã vượt qua được Hiệu ứng bàng quan bằng cách sống chung với câu “Nếu không phải tôi, thì là ai?” là một anh chàng phục vụ bàn 18 tuổi có tên Walter Bailey. Bởi vì hành động dứt khoát của mình, Walter đã cứu sống hàng trăm người trong trận cháy thuộc diện tàn khốc nhất lịch sử nước Mỹ. Đó là vào năm 1977, Walter đang làm việc tại Beverly Hills Supper Club, một câu lạc bộ đêm và rạp hát nổi tiếngngoại ô Cincinnati. Vào khoảng 8:30 tối ngày 28 tháng 5, lửa bùng lên từ một căn phòng trong câu lạc bộ do chập điện. Hai người phục vụ bước vào trong căn phòng, phát hiện ra cháy, và chạy tới báo cho quản lý của họ. Xe cứu hoả được phái tới câu lạc bộ, nhưng việc sơ tán các vị khách có mặt lúc đó đã không được thực hiện. Vào lúc trận cháy bắt đầu bùng lên, có khoảng 3000 người đang ở trong toà nhà, bao gồm cả những người đang tham dự một đám cưới. Bởi vì toà nhà không được trang bị đầy đủ thiết bị chống cháy, ngọn lửa nhanh chóng lan tới các phần khác của câu lạc bộ.

Khi ngọn lửa bắt đầu bùng lên, Bailey đang làm việc trong một căn phòng khác, cậu dọn bàn trong khi hàng nghìn người đang xem diễn kịch hài trên sân khấu. Một người nữ phục vụ kể cho cậu về đám cháy và cậu ngay lập tức đi thông báo với quản lý của mình và đề nghị ông ‘dẹp sạch’ căn phòng. Người quản lý chỉ đưa cho cậu cây chổi, nên Bailey tìm đến người chủ câu lạc bộ. Nhưng rồi cậu quay lại. “Thế này thật ngu quá,” cậu tự nhủ. “Mình đang lãng phí thời giờ. Hoặc là ông ấy sẽ phải sơ tán mọi người hoặc là mình phải làm thôi.” Cậu lại nhắc nhở người quản lý về việc sơ tán, nhưng người quản lý chỉ nhún vai và bỏ đi. Thay vì chờ đợi người khác làm điều gì đó, Walter Bailey tự nhận trách nhiệm vào tay mình.

Không thể để cho mọi chuyện như thế này được,” cậu tự nhủ. “Căn phòng này cần được sơ tán, và cần phải làm việc này ngay. Có thể là mình sẽ bị đuổi việc, nhưng mình vẫn sẽ làm như vậy.”

Bailey quả quyết bước lên sân khấu và giành lấy micro từ tay của nghệ sĩ hài đương lúc biểu diễn. Một sự im lặng kỳ dị bao trùm khán phòng. “Tôi muốn mọi người nhìn về phía bên phải của tôi,” cậu lên tiếng. “Ngay góc phải của căn phòng này là lối thoát hiểm. Và hãy nhìn vào bên trái tôi. Ở đó cũng có một cửa thoát hiểm khác. Và giờ hãy nhìn ra phía sau các vị. Có một cửa ra ở ngay phía đó. Tôi muốn mọi người hãy bình tĩnh rời khỏi đây. Hiện trước cửa toà nhà đang có một trận cháy.” Rồi cậu rời khỏi đó để chạy đi cảnh báo các vị khách ở những khu vực khác trong câu lạc bộ.

Một số người nghe lời cảnh báo của Bailey đã bắt đầu rời đi, nhưng rất nhiều người thì ngồi nguyên tại chỗ (Thiên kiến bình thường!).

Trận hoả hoạn nhanh chóng thiêu rụi cả toà nhà. Hai trăm người bị thương và 165 người chết vào đêm đó, biến Beverly Hills Supper Club trở thành trận cháy có số người tử vong cao thứ ba trong lịch sử nước Mỹ. Nhưng thật may mắn làm sao vì một chàng trai trẻ đã vượt qua được Hiệu ứng bàng quan với câu hỏi “Nếu không phải tôi, thì là ai?” mà hàng trăm người đã sống sót.

Áp Dụng Câu “Không Phải Là Nếu, Mà Là Khi Nào” Như Là Một Câu Thần Chú Khác

“Thay vì tự nhủ rằng, ‘Nếu điều đó xảy ra thì tôi sẽ hành động,’ người chiến binh nói rằng, ‘Khi điều đó xảy ra, thì tôi đã sẵn sàng.’”  - Grossman, On Combat (tạm dịch: Trong chiến đấu).

Lần đầu tiên tôi học được câu thần chú kế tiếp là từ vị huấn luyện viên về sinh tồn và là cộng tác viên của Học viện quản lý, Creek Stewart. Đó là cách thức mà ông sử dụng để kết thúc mọi email và bài blog của mình. Khi mà tôi tìm tư liệu cho loạt chủ đề này, tôi biết được rằng đó không chỉ là một câu nói phổ biến giữa những prepper (người luôn đưa ra những kế hoạch lớn để đối phó với những thời điểm xấu nhất), mà còn được sử dụng bởi những chó chăn cừu “chuyên nghiệp” như là binh lính, sĩ quan cảnh sát và chiến sĩ cứu hoả.

“Không phải là nếu, mà là khi nào” là một lời nhắc nhở dành cho việc không nên sống trong sự phủ nhận thực tế rằng những điều tồi tệ có thể xảy ra và sẽ xảy ra đối với bạn và những người quanh bạn – rằng đó không phải là vấn đề nếu, mà là khi nào thì chúng xảy ra.

Thực ra, bạn có thể dễ dàng trải qua cuộc đời mình mà không vấp phải bất kỳ xung đột mạnh mẽ nào, không phải đối mặt với bất kỳ một tình thế cấp bách nào, hay rơi vào một tình thế tiến thoái lưỡng nan về đạo đức; câu thần chú này mô tả một quan niệm hơn là một sự thật được thống kê. Nhưng hầu hết mọi người khi gặp phải tình huống này lại quay ngoắt hướng suy nghĩ của mình theo chiều ngược lạigiả vờ như thể điều tồi tệ chắc chắn sẽ không bao giờ xảy ra với họ. Trong khi họ nhận biết được rằng cái ác hiện hữu hay là thiên tai xảy ra, họ cố gắng để, như là vị chuyên gia về an ninh nổi tiếng khắp thế giới Gavin de Becker từng nói rằng, “phân chia mối nguy hiểm nhằm loại trừ chúng.” Họ tự nói với bản thân mình những điều như, “Chắc chắn rồi, bạo lực là một vấn đề đáng quan ngại, nhưng điều ấy không xảy ra ở cái khu vực này của thành phố.” “Ôi, ờ thì lốc xoáy vẫn làm chết người mỗi năm, nhưng ở đây thì ta không cần phải lo về nó.”

Bên cạnh việc mang tới cho mọi người một cảm giác sai lệch về an toàn, việc phủ nhận cũng mang lại cảm giác sai lệch về sự nguỵ biện. Con người ta không muốn tỏ ra hoang tưởng quá đà về những mối nguy hiểm không nhìn thấy được – điều này khiến họ có vẻ điềm tĩnh, và thông minh hơn hẳn và trên hết là rũ bỏ được cái nhu cầu về việc cần chuẩn bị trước kia. Đối với họ thì việc rèn luyện cho những điều có thể sẽ không xảy ra hình như không được hợp lý cho lắm, và họ cho rằng nếu vì một nguyên nhân điên rồ nào đó mà sự việc có xảy ra thật, thì họ sẽ vẫn luận ra được cần phải làm gì khi đó, hoặc là chính quyền và các đơn vị cứu hộ sẽ đến ngay được với họ.

Nhưng đối với tôi mà nói, việc rèn luyện thành chó chăn cừu là rất hợp lý. Lối suy nghĩ của tôi về vấn đề này như sau: 1) ngay cả khi các kỹ năng của tôi không có cơ hội được tận dụng trong khủng hoảng, thì việc học được những kỹ năng ấy cũng là một quá trình thú vị, mang đến cho tôi cảm giác tự tin và tự chủ, và khiến tôi trở thành một con người hoàn thiệnhiểu biết hơn nữa, 2) ngay cả khi sự rèn luyện của tôi không hữu dụng trong một cuộc khủng hoảng lớn, thì những kỹ năng này, cùng với cảm giác tự tin trong tôi, sẽ rất hữu dụng trong việc giải quyết những vấn đề nhỏ, 3) việc rèn luyện trước những viễn cảnh khác nhau không nhất thiết là một sự hoang tưởng, mà đó chỉ là sự nhận thức, và 4) nếu như có điều gì đó thực sự xảy ra, thì tôi đã hoàn toàn sẵn sàng, và sẽ không phải sống với sự hối hận “nếu như mà”: “Nếu như mà tôi có công cụ cấp cứu!” “Nếu như mà tôi tham gia một khoá học bắn súng!” “Nếu như mà tôi hành động!”

Với tôi, không hề tồn tại cái gọi là mặt trái của vấn đề, và đây là một sự trù liệu vô cùng hợp lý. Dĩ nhiên, là ta phải đầu tư thời gian cho nó, nhưng tôi cho rằng mọi người sẽ thu được nhiều lợi ích hơn nếu chúng ta bằng lòng bỏ ra một chút thời gian lướt mạng để học lấy vài kỹ năng hữu dụng, tích cực. Chúng ta sẽ cảm thấy hữu ích khi có được những kỹ năng ấy, vô cùng hữu ích là đằng khác.

Tôi cho rằng rốt cục mọi người không muốn nghĩ về bản thân mình như là đối tượng dễ bị tổn hại, và vì thế họ cố xoa dịu sự bất nhất mà họ cảm thấy mỗi khi họ làm vậy, họ rũ bỏ việc rèn luyện trước những viễn cảnh với lý do chúng thật hoang đường hay ngu ngốc. Sự không thoải mái biến mất và họ cảm thấy tuyệt về bản thân. Nhưng họ không có lấy một công cụ bảo vệ nào trước một cuộc khủng hoảng ngoài cái cảm giác tự mãn này.

Grossman cho rằng điều tách biệt giữa cừu với chó chăn cừu chính là sự phủ nhận. “Con cừu giả vờ rằng sói sẽ không bao giờ xuất hiện, nhưng chó chăn cừu lại sống vì ngày đó.” Khi mà bạn sống cuộc đời mình như thể mối nguy hiểm và cái ác sẽ không bao giờ gõ cửa nhà bạn, bạn có thể mở mồm và kêu “B-b-b-eee” được rồi đấy.

Hãy Trở Thành Một Người Lãnh Đạo

Hãy nhớ rằng, hầu hết mọi người đều nhanh chóng tuân theo đám đông khi mà khủng hoảng xảy ra. Họ chỉ đơn giản đi theo bầy đàn, ngay cả khi điều đó có hại cho họ. Và họ rất dễ dàng để cho mình bị dẫn dắt bởi một ai đó sẵn lòng nói cho họ biết rằng cần làm gì và cần đi đâu. Con người thiên về việc tuân theo uy quyền; họ sẽ đi theo người có vẻ tin được. “Đó là một hiện tượng vô cùng kỳ lạ,” cựu chiến sĩ cứu hoả Jim Cline của thành phố New York nhận định. “Mọi người sẽ đi theo bạn, ngay cả khi họ không biết tại sao họ lại theo bạn.”

Giờ thì điều này có thể là phần đáng sợ trong bản năng của loài người, bởi vì điều đó có nghĩa là lũ sói, đôi khi ở trong tư thế của loài cừu, hay chính xác hơn, là dưới bộ lông của chó chăn cừu, có thể dẫn dắt mọi người đi vào con đường vô cùng tồi tệ.

Nhưng điều ấy cũng có nghĩa là sự hiện diện chó chăn cừu thực thụ là vô cùng cần thiết – vừa để bảo vệ loài cừu và vừa để ngăn ngừa lũ sói trá hình từ xa và không để cho chúng dụ dỗ bầy cừu lao vào nguy hiểm. Grossman nhận định chó chăn cừu thực thụ không chỉ có năng lực lãnh đạo, mà còn làm điều đó vô cùng đồng điệu với định hướng đạo đức tinh thần thúc đẩy họ hành động vì sự tốt đẹp của cả bầy.

Trong thời kỳ khủng hoảng, khi không có người lãnh đạo, con người thường trở nên ngưng trệ bởi sự ì, đi vòng quanh và hỏi nhau rằng, “Chúng ta nên làm gì bây giờ?” Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng những nhóm người mà có người cầm đầu trong một tai hoạ sẽ có khả năng sống sót cao hơn so với nhóm không có người lãnh đạo. Ví dụ như, một nghiên cứu được thực hiện bởi chính phủ Mỹ trong ba trận cháy khu hầm mỏ khác nhau đã phát hiện ra rằng sự tương đồng giữa tám nhóm có thể chạy thoát là mỗi nhóm này đều có một người lãnh đạo.

Đối với sự lãnh đạo trong thời kỳ khủng hoảng, những chó chăn cừu thường có một vài đặc điểm chung. Một là, họ không lạm dụng quyền lực của mình; họ có được sự tôn trọng của những người khác từ sự quyết đoán, trí tuệ, và bình tĩnh của mình. Hai là, giống như một con chó chăn cừu thực thụ, chó chăn cừu loài người không sợ hãi trước việc phải ‘sủa’ lên với những cừu loài người nếu điều ấy có nghĩa là sẽ cứu được mạng người. Hay nói cách khác, đôi khi bạn cần phải từ bỏ sự tử tế mới mong cứu sống được những người khác.

Các hãng hàng không đã giành rất nhiều thời gian và tiền bạc để cố tìm ra cách khiến cho nhiều người rời khỏi máy bay hơn khi nó rơi xuống đất. Như chúng ta đã nói tới trong bài trước, thiên kiến bình thường khiến hầu hết những người có mặt trên một chiếc máy bay rơi vẫn ngồi yên tại chỗ của họ. Và ngay cả những người đã đứng dậy vẫn có cái khuynh hướng đi tìm hành lý xách tay của mình trước khi tiến tới cửa thoát hiểm! Và rồi, khi mà họ thực sự đã tới vị trí của cửa thoát hiểm, họ thường do dự mất một lúc lâu trước khi nhảy xuống nơi an toàn. Khi mà thời gian là yếu tố quyết định, bạn thường chỉ có khoảng 90 giây để an toàn rời khỏi máy bay, nên sẽ chẳng có thời gian cho bạn sống uổng đâu.

Các chuyên gia hàng không nhận thấy rằng chỉ bằng việc đơn giản là có một tiếp viên hàng không (hoặc một người khác) đứng ở cửa thoát hiểm và hung hăng quát tháo bắt mọi người di chuyển và nhảy xuống, thì thời gian thoát hiểm sẽ giảm hẳn. Chìa khoá ở đây là sự hung hăng. Những nhà nghiên cứu này cũng nhận thấy rằng nếu như các tiếp viên hàng không xử sự lịch thiệp trong quá trình sơ tán, “hay nếu như họ không có mặt nơi cửa ra,” thì thời gian sơ tán sẽ tăng lên.

Các nhân viên cứu hộ có nhiệm vụ giải cứu người chết đuối thường quát mắng các nạn nhân trước khi tiến tới cứu họ. Họ nhận thấy rằng nếu như họ không làm vậy, thì các nạn nhân sẽ có khuynh hướng tóm lấy người cứu hộ và lôi họ xuống nước. Lính cứu hoả ở thành phố Kansas thường sẽ la mắng những lời đe doạ có kèm theo những từ tục tĩu khi tiếp cận nạn nhân nhằm thu hút sự chú ý của họ và để họ không kéo người giải cứu ngã xuống. Đại uý Larry Young nói rằng, “Tôi hi vọng là không làm anh khó chịu khi nói điều này. Nhưng nếu như tôi tiếp cận bà Nội trợ Ngoại ô và nói rằng, ‘Khi tôi tới chỗ bà, bà đừng có mà ******* chạm vào tôi! Tôi sẽ bỏ mặc bà nếu bà chạm vào tôi đấy!’ thì bà ấy sẽ nghe lời tôi.”

Điểm mấu chốt là, nếu như bạn muốn trở thành chó chăn cừu, bạn không thể sợ hãi trước việc nắm lấy vai trò lãnh đạo giống như những gì mà Walter Bailey đã làm tại Beverly Hills Supper Club và bạn không thể e ngại việc trở nên hung hãn và quát mắng những người khác. Cho nên nếu như bạn là “Anh chàng hiền lành” thuần tuý, thì bây giờ chính là lúc để bạn rèn luyện tính quyết đoán của mình rồi đấy; nếu như mà bạn không thể nói với sếp mình rằng bạn không thể làm việc vào cuối tuần này, thì chắc chắn là bạn cũng chẳng tài nào mà bảo những người khác hãy sơ tán khỏi toà nhà đâu. Hãy rèn luyện tính quả quyết trong những việc nhỏ nhặt, rồi thì bạn sẽ có được sự tự tin để tỏ ra quyết đoán trong những việc lớn.

Chắc chắn là, có những người sẽ không thích thú gì việc bạn bảo với họ cần phải làm gì và họ sẽ bực bội với bạn vì điều đó, nhưng đó là điều không tránh được. Như Grossman đã nói, “con cừu thường không thích chó chăn cừu. Nó có bề ngoài rất giống với con sói. Nó cũng có răng nanh và cái khả năng sử dụng bạo lực.” Làm một vài đồng loại chán ghét là một cái giá phải chăng cho việc giữ gìn giữ sự an toàn của cả bầy.

Hãy Rèn Luyện Chăm Chỉ

“Bạn càng đổ mồ hôi bao nhiêu trên thao trường, thì bạn càng ít bị đổ máu bấy nhiêu trên chiến trường.”

Điều quan trọng nhất mà bạn có thể làm để vượt qua cái tính cừu của mình là rèn luyện để đẩy chúng ra khỏi bạn. Ít nhất thì đấy cũng là những gì mà tất cả các nghiên cứu về chiến đấu sinh tồn và viễn cảnh thảm hoạ cho chúng ta biết. Thường thì những người được rèn luyện và chuẩn bị cho những sự kiện như thế sẽ là những người sống sót và vượt qua được.

Để có thể vượt qua được thiên kiến bình thường, bạn cần phải rèn luyện liên tục để bản thân có thể phản ứng theo bản năng trước những tình huống nguy hiểm. Việc rèn luyện cũng ngăn bạn khỏi những tác động có hại mà sự căng thẳng mang lại trong những viễn cảnh nhiều rủi ro.

Trong giới quân nhân có một câu nói quen thuộc như thế này: “anh không bất ngờ vươn lên trong chiến trận, mà anh chìm xuống cấp độ rèn luyện.” Bạn không thể trông đợi rằng sẽ thể hiện xuất thần trong những tình huống hiểm nghèo nếu như bạn chưa bao giờ rèn luyện vì chúng. Hơn nữa, khi mà bạn rèn luyện, bạn cần phải có kỷ luật và chuyên tâm. Bạn không thể cưỡi ngựa xem hoa được.

Nếu như bạn quyết định trang bị cho mình một khẩu súng, hãy tự cam kết rằng bạn sẽ học cách sử dụng nó an toàn và hiệu quả mỗi ngày. Hãy tham gia những khoá học được giảng dạy bởi các chuyên gia; hãy tập luyện bài tập ngắm bắn kéo dài 20 phút mỗi ngày để việc sử dụng súng trở thành bản năng thứ hai của bạn; và hãy cố gắng để tập bắn ít nhất là một lần mỗi tuần.

Nhằm đảm bảo rằng gia đình bạn (và vì lẽ đó, là cả việc làm ăn của bạn) có thể sống sót sau một trận bão hoặc hoả hoạn, hãy hình thành thói quen tập luyện cách ứng phó trong những tình huống tương tự như thế.

Nếu như bạn muốn có thể giúp đỡ những người bị thương, hãy thường xuyên luyện tập các kỹ năng sơ cứu.

Nếu như bạn muốn có thể làm điều đúng đắn khi phát hiện ra một con sói đạo đức giả phá hoại công ty hay cộng đồng của bạn, hãy cùng bạn bè và các đồng nghiệp đồng nghiệp thực hành các bài tập tình huống theo những kịch bản khác nhau.

Cái ngày mà bạn cam kết trở thành chó chăn cừu, bạn cũng đã thực hiện lời cam kết luôn giữ vững vai trò chiến binh của bản thân. Sẽ không có thời gian dành cho việc buông lơi. Thời điểm bạn ngừng rèn luyện cũng chính là thời điểm mà những kỹ năng của bạn sẽ suy yếu.

Rèn Luyện Về Mặt Tinh Thần

Bên cạnh việc thường xuyên rèn luyện thể lực, các nhà nghiên cứu và các chuyên gia chiến đấu cũng phát hiện ra rằng việc rèn luyện tâm trí cũng góp một phần quan trọng trong việc xoay sở thành công trước những tình huống có tính mâu thuẫn cao và nguy hiểm. Từ lâu các vận động viên đỉnh cao đã biết đến sức mạnh của việc rèn luyện trí tưởng tượng. Các nghiên cứu cho thấy rằng các vận động viên mà thường xuyên thực hiện các bài tập trí óc sẽ biểu hiện tốt hơn hẳn so với những vận động viên không thực hiện bài tập này. Chỉ có gần đây lực lượng quân đội và công an mới bắt đầu áp dụng kỹ năng này trong chiến đấu và trong việc đối phó với những tình huống khẩn cấp.

Nghiên cứu độc lập chỉ ra rằng những binh sĩ thực hiện bài tập trí óc biểu hiện tốt hơn về thuật xạ kích so với những người không rèn luyện. Cũng có những bằng chứng cho thấy rằng việc rèn luyện tâm trí cũng mang đến sự thành công trong việc kiểm soát những tình huống có tính căng thẳng cao độ và làm giảm nỗi lo lắngnâng cao khả năng phản ứng với căng thẳng của các chiến sĩ khi những sự kiện thực sự diễn ra.

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng những cá nhận được rèn luyện kỹ năng CPR (hồi sức tim phổi) mà thường xuyên hình dung về việc thực hiện kỹ năng này sẽ phản ứng nhanh hơn trong những tình huống khẩn cấp nếu so với những người chỉ tập luyện thường xuyên thôi. Không những thế, những người mà thường mường tượng ra việc thực hiện kỹ năng CPR cũng thực hiện động tác chính xác hơn so với những người còn lại.

Tôi có dự định dành hẳn một bài viết riêng về việc sử dụng trí tưởng tượng nhằm nâng cao biểu hiện trong những tình huống khác nhau – không chỉ ở trong những tình huống mang tính chiến lược và sinh tồn – chỉ trong vòng vài tuần. Nhưng trước đó, thì dưới đây là một sự tóm lược về cách thức sử dụng trí tưởng tượng để bạn chuẩn bị trước những tình huống một mất một còn:

Thực hiện việc tưởng tượng sống động hết mức có thể. Kết hợp chặt chẽ tất cả các giác quan và cảm xúc của bạn.
Hãy hình dung ra các vấn đề và những điểm mấu chốt, nhưng – và đây là phần quan trọng này – luôn hình dung ra việc bạn sẽ thành công vượt qua được vấn đề hay trở ngại. Đừng bao giờ hình dung tới thất bại.
Không nên chỉ dựa vào sự tưởng tượng thôi. Điều quan trọng là cần phải kết hợp nó với việc rèn luyện chiến thuật và những bài tập tình huống.
Một vài ví dụ về những viễn cảnh mà bạn có thể sử dụng trong bài tập tưởng tượng của mình là:

Hãy tưởng tượng xem bạn sẽ làm gì nếu xảy ra cảnh chảy máu nghiêm trọng. Hãy hình dung một cách sống động nhất có thể việc bạn sẽ thực hiện những bước cần thiết nào để sơ cứu cho nạn nhân.
Nếu như bạn tham gia một khoá học phòng ngự bằng súng, hãy tưởng tượng ra tình huống nổ súng. Liệu có trường hợp nào mà bạn sẽ rút hay không rút súng ra? Nếu như bạn rút súng ra, hãy tưởng tượng về việc bạn có thể xoay sở thành công trong những trường hợp như bị kẹt súng hoặc tương tự như thế. Hãy luôn hình dung rằng bạn chiến thắng trong cuộc chiến.
Hãy chuẩn bị cho bản thân mình trở thành một người tố giác những điều sai trái, tưởng tượng ra rằng bạn phát hiện thấy những chứng cứ buộc tội. Tưởng tượng rằng bạn đang nói chuyện với cơ quan chức năng; tưởng tượng về kết quả của cái quyết định ấy – mất việc, sự chú ý của giới truyền thông, v.v – nhưng hãy tưởng tượng rằng bạn có thể kiểm soát và thành công vượt qua cái sự căng thẳng và lo âu ấy. Hãy hình dung về những cảm xúc và sự thoả mãn cá nhân khi biết rằng bạn đã làm điều đúng.
Tưởng tượng xem bạn sẽ làm gì nếu máy bay bị rơi. Hãy hình dung rằng bạn ngay lập tức sẽ cầm tay người thân và chạy về phía cửa ra gần nhất. Đừng quên tưởng tượng đến hình ảnh khói và lửa đang vây quanh bạn.

Xây Dựng Tính Cách Kiên Cường Trong Bạn

Khi bạn quyết định trở thành chó chăn cừu, bạn chấp nhận trách nhiệm lao đầu vào nguy hiểm trong khi những người khác thì chạy trối chết. Một hệ quả tự nhiên của cái trách nhiệm này là bạn sẽ đối mặt với những sự kiện có khả năng gây tổn thương và sẽ đập tan ý chí sinh tồn và vượt qua nghịch cảnh của bạn. Trong quá trình rèn luyện, việc thực hiện các bài tập tình huống, và tưởng tượng có thể giúp bạn có được sự tự tin và vượt qua sự căng thẳng, nếu như bạn không có được cái ý chí sắt đá để tiếp tục tiến bước ngay cả khi mọi thứ đều chống lại bạn, thì bạn không thể tự gọi mình là chó chăn cừu được.

Nghiên cứu được thực hiện trên những người sống sót và chó chăn cừu chuyên nghiệp cho thấy rằng họ có khuynh hướng trở thành những kẻ kiên cường, một số người sinh ra đã là như vậy. Dù tính di truyền đóng vai trò nhất định trong việc chúng ta kiên cường ra sao, thì chúng ta vẫn có thể củng cố phẩm chất này thông qua sự nỗ lực.

Vài năm trước, chúng tôi đã viết một loạt bài về việc làm thế nào để tăng cường tính kiên cuờng nơi bạn. Chúng đều được dựa trên những nghiên cứu mới nhất về tâm lý học. Tôi đề nghị rằng bạn đọc hết các bài viết ấy và rèn luyện theo những gợi ý đã được đề ra. Để có được một cái nhìn sâu hơn về việc nâng cao tính kiên cường, bạn có thể đọc các cuốn sách sau:

Resiliency Advantage (tạm dịch: Ưu thế của sự kiên cuờng) của Tiến sĩ Al Siebert
The Resilience Factor (tạm dịch: Yếu tố Kiên cường) của Tiến sĩ Karen Reivich và Tiến sĩ Andrew Shatte
Undefeated Mind (tạm dịch: Tinh thần bất bại) của Alex Lickerman
Resilience: The Science of Mastering Life’s Greatest Challenges (tạm dịch: Kiên cường: Nghệ thuật của việc làm chủ những thách thức lớn lao nhất trong đời) của Steven M. Southwick và Dennis S. Charney
Learned Optimism (tạm dịch: Học tập tinh thần lạc quan) của Martin E. P. Seligman

Phát Triển Trực Giác Của Bạn

Công nghệ sẽ không cứu chúng ta. Máy tính, các thiết bị, các loại máy móc là không đủ. Ta cần phải dựa vào trực giác của bản thân, vào con người chúng ta.” — Joseph Campbell.

Đối với đàn ông chúng ta, trực giác là ý niệm kiểu giãi bày tâm sự khiến ta thường liên tưởng tới giới phụ nữ. Như Gavin de Becker diễn giải, đàn ông “ưa thích quá trình suy nghĩ mang tính lô gíc, thực tế, có thể giải thích được, và không quá cảm tính mà cuối cùng sẽ dẫn ta tới một kết luận hữu ích.” Nhưng để trở thành một chiến binh tài giỏi thực thụ hay chó chăn cừu, bạn cần trở nên có tính trực giác và bản năng hơn.

Theo như nhà tâm lý học Daniel Kahneman, tâm trí của chúng ta có hai hệ thống và cách suy nghĩ. Một là, lối tư duy chậm. Đó là kiểu suy nghĩ mà chúng ta quen thuộc hơn cả. Đó là thứ mà chúng ta vẫn thường vận dụng tới những khi ta làm toán, thực hiện những cuộc tranh luận logic, hay cân nhắc về một quyết định với các yếu tố và số liệu. Tư duy nhanh, mặt khác, lại thuộc về tiềm thức, vô thức, và theo cảm tính. Kahneman gọi kiểu tư duy này là “Hệ thống 1.” Một cái tên hay ho hơn hẳn so với trực giác.

Mặc dù trực giác hoàn toàn có thể dẫn dắt chúng ta theo hướng sai lầm, nhưng nếu như được đào tạo thích đáng và tuỳ vào những bối cảnh cụ thể, nó có thể cứu lấy cuộc đời bạn và những người xung quanh. Đó chính là luận điểm trong cuốn sách của de Becker có tên, The Gift of Fear (tạm dịch: Món quà của sự sợ hãi), một cuốn sách mà tôi khuyên bạn nên đọc.

Cũng rất thú vị khi nhấn mạnh rằng nguồn gốc của từ trực giác (intuition), là tuere, có nghĩa là “canh gác, bảo vệ.” Quả là phù hợp với chó chăn cừu.

Hãy Tập Võ/Đánh Trận Giả

Chó chăn cừu, không giống như cừu, có thiên hướng bạo lực – chẳng qua chúng chỉ hướng cái khả năng ấy vào mục đích chính trực mà thôi. Chó chăn cừu phải có khả năng và sẵn sàng sử dụng vũ lực để xoá bỏ hay ít nhất là giảm thiểu một mối đe doạ. Nhưng như Grossman đã giải thích thấu đáo trong cuốn sách của ông, On Killing, hầu hết loài người (ít nhất là trong xã hội hiện đại, văn minh và đa sắc thái) có một động lực tự nhiên để giết chóc hay tham dự vào sự xung đột, đó có thể là về mặt chân tay hoặc bằng lời nói.

Vài tháng trước tôi từng nói chuyện với một quý ông ở độ tuổi tầm 70 tại nhà thờ. Không rõ vì sao mà ở đó xảy ra xô xát và ông nói rằng ông chưa từng dính líu tới một trận ẩu đả nào trong đời mình. Không phải vì ông cố gắng tránh xa chúng; mà chẳng qua là chuyện này chưa bao giờ xảy ra với ông. Phần lớn đàn ông Mỹ cũng đều ở trong hoàn cảnh ấy; họ chưa bao giờ vung nắm đấm vào một người đàn ông khác, hay không biết cảm giác bị ăn đấm là gì. Họ cũng chưa từng vật lộn với một người đàn ông khác, hay bị lôi kéo vào miếng võ khoá đầu và cảm thấy nỗi sợ hãi và chất adreanaline dâng trào trong cơ thể khi lâm vào một trận quần thảo bằng tay. Dĩ nhiên là, điều này không ngăn trở việc đa số đàn ông tưởng tượng xem họ sẽ gân ra sao nếu như nó có cơ hội xảy ra, nhưng nếu như việc kinh qua một trận ẩu đả là hoàn toàn xa lạ đối với bạn, thì bạn không thể tự dưng mà biết được cần phải làm gì khi rơi vào cái tình huống ấy. Đây là một lĩnh vực mà việc rèn luyện từ trước khi điều đó xảy ra là vô cùng quan trọng.

Phát Triển Năng Lực Yêu Thương

Nhà xã hội học và cũng là người sống sót sau cuộc thảm sát Holocaust Samuel Oliner đã dành toàn bộ sự nghiệp của mình để nghiên cứu về nguyên nhân của việc khiến con người đi đến hành động cứu giúp những người hác. Nghiên cứu của ông cho thấy những người anh hùng có những điểm chung với nhau. Đầu tiên, những người giải cứu thường có sức khoẻ tốt hơn và có mối quan hệ thân thiết hơn với cha mẹ mình. Hai là, họ thường có nhiều bạn bè ở nhiều tầng lớptheo đuổi những tôn giáo khác nhau. Ba là, và cũng là điều quan trọng nhất, anh hùng là những người biết đồng cảm.

Trong khi cả chó chăn cừu lẫn chó sói đều có khuynh hướng bạo lực, điều phân biệt chúng với nhau nằm ở chỗ chó chăn cừu có một tình yêu sâu sắc và không bao giờ thay đổi dành cho những con cừu mà nó bảo vệ. Do đó, khi mà bạn rèn luyện cách sử dụng bạo lực, bạn cũng đồng thời phải luyện cách yêu thương nữa.

Bạn có thể làm điều này như thế nào?

Trước hết, điều quan trọng là bạn cần phải phát triển lòng cảm thông. Teddy Roosevelt gọi sự cảm thông là “tình đồng chí.” Đó là khả năng bạn đặt bản thân mình vào hoàn cảnh của người khác và và nhìn nhậncảm nhận về sự việc theo cách của họ. Giống như là nhân vật Atticus Finch trong tác phẩm Giết Con Chim Nhại từng nói, “Bạn không bao giờ thực sự biết một người cho đến khi bạn ở vào địa vị của họ và cư xử theo kiểu của họ.” Thật khó để thể hiện tình yêu thương đối với một người mà bạn không thể đồng cảm cùng họ. Để có thể đồng cảm, bạn cần phải rời khỏi màn hình máy tính hay điện thoại của mình, và chỉ cần đơn giản tương tác với những người khác như là những cá thể tách biệt. Ta càng dành thời gian ở bên những người khác, thì ta càng phát triển tình đồng chí với họ. Cái cảm giác này được tăng cường thông qua sự giúp đỡ, đặc biệt là với những người khác biệt với chúng ta. Sự lãnh đạo của một con chó chăn cừu về bản chất là sự phục vụ của kẻ đứng đầu – nên hãy tham gia hoạt động tình nguyện, trở thành một người thầy chỉ dạy cho người khác, và tìm kiếm những cơ hội để giúp đỡ người khác trong cuộc sống thường nhật. Khi mà bạn làm việc vì người khác, bạn sẽ thấy yêu những người đồng loại của mình.

(Còn tiếp)

Bài tiếp Bạn là cừu hay là chó chăn cừu? Phần III: lộ trình để trở thành chó chăn cừu (2)