Hugh Hambleton: điệp viên xuất sắc của KGB tại NATO

Một phần tư thế kỷ trước, Hugh Hambleton đã được xếp vào danh sách một trong những điệp viên xuất sắc nhất của KGB. Dù đã không ít lần có nguy cơ bị phát hiện, Hambleton vẫn thoát hiểm một cách ngoạn mục để rồi tiếp tục cung cấp cho KGB những thông tin quý giá.


Bài trước Mỹ tiến hành cuộc chiến tài chính chống Iran

Không phải tình cờ mà Hambleton là điệp viên người nước ngoài duy nhất được đích thân Giám đốc KGB Yuri Andropov đón tiếp.

Ngày 22/12/1961, tên Anatoli Golisyn, nhân viên Tổng cục I (KGB) đã phản bội và chạy sang phương Tây, mang theo nhiều thông tin quan trọng về mạng lưới điệp viên của KGB tại nước ngoài. Tình báo Xôviết phải chịu những tổn thất sau khi Golisyn sang Washington khai báo về việc, hắn biết có một điệp viên Xôviết đang hoạt động ngay tại trụ sở của NATO đã khiến phương Tây bị sốc thực sự.

Sau khi CIA tiết lộ thông tin trên, các cơ quan mật vụ phương Tây đã nhanh chóng vào cuộc. Tại Paris (nơi đặt trụ sở của NATO khi đó) đã diễn ra một chiến dịch quy mô rà soát và săn lùng điệp viên nội gián.

Kết quả là ngày 12/8/1963, George Paque - trợ lý cho người đứng đầu cơ quan báo chí của NATO - đã bị bắt giữ. Với những bằng chứng không thể chối cãi, chiến hữu cũ của tướng De Gaulle này buộc phải thừa nhận đã hợp tác với tình báo Xôviết.

Tuy nhiên, sau khi điều tra kỹ, phản gián Pháp đi đến kết luận: dù đây có thể coi là một thành công, nhưng chắc chắn Paque không phải là nhân vật mà Golisyn nhắc tới. Đơn giản vì Golisyn đã chạy trốn từ tháng 12/1961, trong khi George Paque mãi tới tháng 10/1962 mới vào làm việc tại NATO nên phản gián Pháp không thể phát hiện. Phương Tây đã phải mất thêm 16 năm nữa trước khi có thể lần ra điệp viên bí ẩn. Tên của điệp viên này là Hugh Hambleton.

Quá trình tích lũy kinh nghiệm tình báo

Hugh George Hambleton sinh năm 1922 tại Ottawa (Canada) trong một gia đình trí thức. Nhưng, tuổi thơ của ông lại trôi qua tại nước Pháp, nơi người cha có một thời gian dài làm phóng viên tại đây. Cha mẹ ông vốn theo quan điểm cánh tả nên rất quan tâm đến cuộc Cách mạng Tháng Mười tại nước Nga.

Để có thể hiểu rõ những gì đang diễn ra tại đất nước xa xôi này, mẹ Hambleton còn tập trung nghiên cứu về chủ nghĩa Mác, đồng thời học cả tiếng Nga. Khi gia đình quay trở lại Canada vào năm 1937, bà còn có nhiều dịp làm quen với các nhà ngoại giao Xôviết. Tất cả những yếu tố này tác động đáng kể lên chàng thanh niên Hugh Hambleton.

Sau khi tốt nghiệp phổ thông vào năm 1940, Hambleton tới California để học tiếng Tây Ban Nha. Ông bỏ học khi Chiến tranh thế giới thứ II nổ ra và tình nguyện gia nhập đội quân kháng chiến do Tướng De Gaulle đứng đầu. Do thành thạo tới 4 thứ tiếng, Hambleton được cử tới Algeria, nơi ông được phân công làm việc tại Tổng cục Tình báo của quân đội Pháp.

Sau khi Pháp được giải phóng, Hambleton cùng ban tham mưu của mình trở về Paris. Nhưng chỉ một thời gian ngắn sau, số phận lại đưa đẩy ông tới xứ Bavaria (Đức) làm sĩ quan liên lạc trong bộ phận tình báo của Sư đoàn 103 Mỹ. Tiếp đó, với tư cách là một công dân Canada, Hambleton được biệt phái sang Cục Tình báo quân đội Canada tại Strasburg.

Trong suốt 1 năm tại đây, Hambleton đảm trách việc thẩm vấn các tù binh Đức, sau đóhệ thống hóa và phân tích các thông tin tình báo thu thập được. Cứ như thế tới trước khi giải ngũ vào cuối năm 1946, Hambleton đã có dịp đảm trách nhiệm vụ sĩ quan tình báo cho cả 3 nước là Pháp, Mỹ và Canada. Những kinh nghiệm thu thập được trong thời gian này là đặc biệt có ích trong quãng đời hoạt động tình báo sau này của ông.

Xuất ngũ trở về Canada, Hambleton lại tiếp tục quá trình học tập tại Trường đại học Tổng hợp Ottawa. Ông trở thành nhân viên của Cục Điện ảnh quốc gia Canada sau khi nhận tấm bằng kinh tế vào năm 1950.

Cần nói thêm là vào giai đoạn này, các sinh viên Canada (đặc biệt là các cựu chiến binh) thường có nhiều cảm tình với Liên Xô. Với ảnh hưởng của gia đình từ hồi còn trẻ, Hambleton thường xuyên đọc các báo chí Cộng sản, nghiên cứu kỹ các tài liệu văn kiện Mácxít, tham gia các cuộc hội thảo do đảng Cộng sản Canada tổ chức.

Những ý kiến phát biểu sâu sắc của Hambleton đã gây sự chú ý của các thủ lĩnh đảng này. Tuy nhiên, ông lại cương quyết không gia nhập đảng Cộng sản, mà chỉ dừng ở mức độ nghiên cứu về lý thuyết.

Đồng ý cộng táclý tưởng

Ngay từ năm 1951, một trong những quan chức lãnh đạo đảng Cộng sản Canada là Harry Baker (người có quan hệ chặt chẽ với tình báo Xôviết tại Ottawa) đã giới thiệu về trường hợp của Hambleton cho Chỉ huy Tình báo Vladimir Burdin, khi đó đang hoạt động dưới vỏ bọc Bí thư Thứ nhất của Đại sứ quán Liên Xô. Sau một vài bước kiểm tra, Burdin đi tới kết luận, Hambleton là một người say mê lý tưởng Cộng sản, có cảm tình với Liên Xô cũng như những chính sách đối ngoại của Nhà nước Xôviết.

Sau khi xin ý kiến trung tâm, Burdin bắt tay vào việc tuyển mộ. Do mẹ của Hambleton thường xuyên đón tiếp các nhà ngoại giao Xôviết tại nhà riêng, Burdin nhanh chóng trở thành một vị khách thường xuyên trong nhà ông. Hai bên đã có một cuộc trò chuyện nghiêm túc vào cuối năm 1952 sau một thời gian quen biết.

Kết quả là Hambleton đã đồng ý cộng tác với tình báo Xôviết mà không có chút phân vân. Nhưng ông cũng kèm theo một điều kiện: sẽ không nhận bất cứ một khoản thù lao nào, vì mọi chuyện đều xuất phát từ tình cảm riêng đối với Liên Xô. Hambleton trở thành một điệp viên của KGB với mật danh "Rightman". Giới lãnh đạo Tổng cục I của KGB ban đầu chỉ giao cho Hambleton một vài nhiệm vụ đơn giản, đồng thời tiếp tục đào tạo về mặt nghiệp vụ để chờ thời cơ.

Năm 1954, Hambleton tới Trường Sorbone của Pháp để chuẩn bị bảo vệ luận án tiến sĩ về kinh tế, nơi ông được bắt mối liên lạc với điệp viên Xôviết Aleksey Trishin. Cũng tại đây, Hambleton nhận được nhiệm vụ quan trọng đầu tiên của trung tâm: sau khi nhận bằng tiến sĩ, bằng mọi cách phải vào làm việc tại sở chỉ huy của NATO.

Năm 1956, Hambleton bảo vệ xuất sắc luận án tiến sĩ. Ông ở lại Paris, đồng thời gửi đơn xin việc làm tới một loạt các trường đại học và viện nghiên cứu tại Mỹ và châu Âu, trong đó có cả lá đơn gửi tới trụ sở NATO. Câu trả lời đã đến một cách nhanh chóng khi Hambleton nhận được thư mời phỏng vấn.

Nhờ học vấn cùng cách ăn nói gây ấn tượng, Hambleton chính thức được mời làm việc tại Cục Kinh tế của NATO từ mùa hè năm 1956. Công việc đầu tiên của ông là phân tích tiềm năng kinh tế của các nước thành viên nằm trong khối liên minh này, một vị trí có thể tiếp cận được với những tài liệu bí mật nhất. Để đảm bảo an toàn với vị trí mới này, Hambleton được trung tâm đặt cho một mật danh khác là "Radlov".

Các tài liệu mật được Hambleton gửi về trung tâm thông qua Trishin đã khiến Moskva phải kinh ngạc. Không ai nghĩ có thể nhanh chóng nhận được những thông tin thuộc loại quan trọng nhất này về chính sách của một loạt nước phương Tây - từ tài liệu về chiến lược hạt nhân của NATO, việc chế tạotriển khai các hệ thống vũ khí mới, đánh giá hậu quả về một cuộc chiến có thể xảy ra giữa phương Đông và phương Tây, cho tới những con số thống kê chính xácchi tiết về kinh tế.

Thông tin được Hambleton cung cấp nhiều đến nỗi, trung tâm phải thành lập một bộ phận xử lý tài liệu riêng ngay tại Paris. Bộ phận này được trang bị cả một chiếc xe cơ động chụp ảnh đặc biệt với các phương tiện hiện đại nhất. Chỉ trong vòng 5 năm cộng tác (từ 1956-1961), Hambleton đã khai thác cho tình báo Xôviết hơn 1.200 tài liệu cũng như báo cáo phân tích khác nhau, tất cả đều được đóng dấu "cosmic" - mức độ bảo mật cao nhất tại NATO.

Giai đoạn hoạt động hậu NATO

Cuộc sống của một điệp viên nội gián đã khiến cho Hambleton phải chịu những sức ép tâm lý nặng nề. Ông có cảm tưởng như cơ quan an ninh của NATO sắp lần ra được dấu vết của mình. Với đề xuất của Hambleton, trung tâm cũng thống nhất đã đến lúc cho ông tạm thời rút lui để đảm bảo an toàn, cho dù phải mất một vị trí khai thác thông tin quan trọng.

Tháng 5/1961, Hambleton rời khỏi NATO. Ban đầu, ông công tác tại Viện Kinh tế London, trước khi chuyển sang Đại học Tổng hợp Laval (Quebec) vào năm 1964. Dù không còn ở một vị trí chiến lược như tại NATO nhưng những thông tin được Hambleton chuyển về vẫn đều đặn và có tầm quan trọng nhất định.

Mùa thu năm 1967, Hambleton bất ngờ cắt đứt mọi liên lạc với tình báo Xôviết vì một số lý do cá nhân. Trung tâm đã phải cử điệp viên dày dạn kinh nghiệm Dalibar Valosec (khi đó đang hoạt động tại Toronto) tìm mọi cách để nối lại liên lạc. Sau một thời gian tiếp xúckết bạn với Valosec, Hambleton cuối cùng đã đồng ý tiếp tục cộng tác với tình báo Xôviết.

Tới những năm 70 của thế kỷ trước, Hambleton đã chuyển hướng khai thác thông tin của mình sang Israel. Ban đầu, Moskva rất quan tâm đến việc, liệu quốc gia Do Thái này có sở hữu vũ khí hạt nhân. (Israel khi đó đang bí mật cộng tác với chính quyền Nam Phi trong lĩnh vực này). Yêu cầu tiếp theoliên quan đến lĩnh vực kinh tế của Israel.

Hambleton đã hoàn thành xuất sắc những nhiệm vụ trên. Với danh nghĩa một giáo sư kinh tế nổi tiếng của Canada, Hambleton đã 3 lần đặt chân tới Israel (vào các năm 1970, 1975 và 1979). Ông thiết lập được nhiều mối quan hệ thân cận với các nhà khoa học tại các Trường đại học Tổng hợp Jerusalem, Tel-Aviv cũng như trung tâm kỹ thuật cao ở Haifa.

Hambleton còn đặt chân được tới Trung tâm nghiên cứu khoa học Weizman, hay Trung tâm hạt nhân ở Dimon. Sau mỗi chuyến đi, Moskva, ngay lập tức nhận được các báo cáo phân tích chi tiết với nội dung khẳng định Israel đang có vũ khí hạt nhân và có thể tự sản xuất chúng.

Uy tín và quan hệ của Hambleton tại Canada còn cho phép ông có dịp tham gia vào nhiều chương trình nghiên cứu kinh tế ở tầm cỡ quốc tế. Chẳng hạn như vào năm 1971, Hambleton có chuyến thăm Lima (Peru) theo giao phó của Cơ quan Phát triển quốc tế Canada.

Khi trở về, Moskva có ngay một báo cáo chi tiết về tình hình kinh tế của Peru. Tương tự như vậy, Hambleton còn cung cấp nhiều thông tin quan trọng về tình hình một loạt quốc gia mà ông có dịp đặt chân tới như Haiti, Tây Ban Nha, Pháp, Italia, Hy Lạp.

Bị lộ vì tên phản bội

Như đã nói ở trên, Hambleton là điệp viên người nước ngoài duy nhất được đích thân Chủ tịch KGB Yuri Andropov tiếp đón tại Moskva. Gặp gỡ tại một địa điểm bí mật ở Moskva vào tháng 6/1975, cả hai đã có một cuộc trò chuyện kéo dài suốt vài tiếng đồng hồ. Quan hệ hợp tác giữa Hambleton và tình báo Xôviết có lẽ vẫn còn có thể kéo dài nếu không xảy ra một sự kiện bất ngờ.

Năm 1977, sau vụ phản bội của Oleg Gordievski, người Mỹ đã bắt được Dalibar Valosec. Trước những lời đe dọa sẽ phải ra tòa và ngồi tù, Valosec đã phản bội và quay sang hợp tác với FBI. Một trong những người đầu tiên bị hắn khai báo chính là Hambleton.

Phía Mỹ ngay lập tức thông báo cho các đồng nghiệp Canada. Từ thời điểm đó, Hambleton bị theo dõi rất gắt gao. Tình báo Xôviết cũng biết được điều này và cảnh báo Hambleton. Ông vẫn thể hiện thái độ hết sức bình tĩnh, ngay cả khi nhận được chỉ thị phải tiêu hủy ngay mọi tài liệu và chứng cứ bất lợi, đồng thời chuẩn bị cả cách đối phó nếu bị bắt và hỏi cung. Hambleton thậm chí còn không đồng ý với đề xuất của trung tâm nên chạy sang Đông Berlin.

Cuối năm 1979, phản gián Canada bắt đầu đẩy mạnh việc gây áp lực. Căn hộ của Hambleton bị khám xét nhưng không thu được bất cứ bằng chứng gì. Ông vẫn khăng khăng bác bỏ mọi lời quy kết trong các cuộc thẩm vấn, ngay cả khi người Mỹ vào cuộc bằng cách tổ chức một buổi họp báo công khai với sự xuất hiện của Valosec.

Tất cả chỉ làm cho Hambleton trở thành một nhân vật nổi tiếng hơn tại Canada. Nhất là khi Bộ Tư pháp Canada vào tháng 5/1980, đã đưa ra một thông báo khẳng định không truy tố Hambleton vì không đủ bằng chứng.

Chính phủ Canada đã tha cho Hambleton, nhưng phía NATO thì không. Mùa hè năm 1982, Hambleton đã mạo hiểm rời quê hương sang London và đã bị các nhân viên MI-5 bắt giữ ngay tại sân bay Heathrow.

Phiên tòa xét xử Hambleton diễn ra vào tháng 11/1982, tại Tòa án Hình sự trung tâm London. Ông bị buộc tội đã trao cho Liên Xô nhiều thông tin bí mật quốc gia của Anh và phải nhận bản án 10 năm tù ngay trên đất Anh. Số phận một lần nữa lại mỉm cười với Hambleton khi ông có quyết định chuyển sang nhà tù của Canada vào tháng 6/1986.

Đến tháng 3/1989, Hambleton được trả tự do trước thời hạn nhưng với điều kiện phải chịu sự giám sát của cảnh sát. Người Canada không quan tâm nhiều tới quá khứ hoạt động tình báo của Hambleton, nhưng tại Viện bảo tàng của KGB ở Moskva, tấm hình của ông luôn được treo ở một vị trí trang trọng

Thái Quân (Tổng hợp)


Bài tiếp Số phận bản thảo Archimedes